พลิกวิกฤตโรคใบด่าง สู่โอกาสสร้างรายได้ กรมวิชาการเกษตรยกระดับชุมชนต้นแบบผลิตท่อนพันธุ์มันสำปะหลังสะอาด ขับเคลื่อนเกษตรมูลค่าสูงด้วยงานวิจัยและนวัตกรรม

จากพื้นที่ที่เคยได้รับผลกระทบอย่างหนักจากโรคไวรัสใบด่างมันสำปะหลัง วันนี้ "บ้านท่อนน้อย" จังหวัดขอนแก่น ได้พลิกฟื้นสู่การเป็นชุมชนต้นแบบด้านการผลิตท่อนพันธุ์มันสำปะหลังสะอาดและมีคุณภาพ สร้างรายได้เพิ่มให้เกษตรกรจากการจำหน่ายท่อนพันธุ์ ภายใต้การสนับสนุนด้านองค์ความรู้ งานวิจัย เทคโนโลยี และนวัตกรรมของกรมวิชาการเกษตร ซึ่งเป็นอีกหนึ่งตัวอย่างของการนำผลงานวิจัยไปใช้แก้ไขปัญหาในพื้นที่และสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับภาคการเกษตรได้อย่างเป็นรูปธรรม

นายสุริยะ จึงรุ่งเรืองกิจ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เดินหน้าขับเคลื่อนนโยบายการพัฒนาภาคการเกษตรไทยสู่ "เกษตรมูลค่าสูง เกษตรปลอดภัย และเกษตรที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม" โดยมุ่งนำองค์ความรู้ วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรม มาใช้เพิ่มประสิทธิภาพการผลิต ลดต้นทุน ลดความสูญเสียจากโรคและศัตรูพืช และยกระดับคุณภาพสินค้าเกษตรให้ได้มาตรฐาน ตอบสนองความต้องการของตลาดทั้งในและต่างประเทศ พร้อมสร้างความมั่นคงในอาชีพให้แก่เกษตรกรไทย

นายรพีภัทร์ จันทรศรีวงศ์ อธิบดีกรมวิชาการเกษตร เปิดเผยว่า กรมวิชาการเกษตรได้เร่งพัฒนาและถ่ายทอดเทคโนโลยีที่ตอบโจทย์ปัญหาในแต่ละพื้นที่ โดยเฉพาะการรับมือกับโรคไวรัสใบด่างมันสำปะหลัง ซึ่งเป็นปัญหาสำคัญที่ส่งผลกระทบต่อการผลิตมันสำปะหลังของประเทศ การดำเนินงานดังกล่าวขับเคลื่อนโดยสถาบันวิจัยพืชไร่และพืชทดแทนพลังงาน ร่วมกับหน่วยงานเครือข่ายโดยศูนย์วิจัยพืชไร่ขอนแก่น เพื่อนำองค์ความรู้ด้านการผลิตท่อนพันธุ์สะอาดและมีคุณภาพไปถ่ายทอดสู่เกษตรกร พร้อมพัฒนาระบบการผลิตให้ได้มาตรฐานตลอดห่วงโซ่

ด้าน ดร.วารีย์ ทองมี ผู้อำนวยการกลุ่มวิชาการ สถาบันวิจัยพืชไร่และพืชทดแทนพลังงาน กรมวิชาการเกษตร กล่าวว่า บ้านท่อนน้อย ตำบลบ้านค้อ อำเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น ซึ่งเป็นแหล่งปลูกมันสำปะหลังสำคัญของจังหวัด เคยได้รับผลกระทบจากการระบาดของโรคไวรัสใบด่างมันสำปะหลังอย่างรุนแรงเมื่อประมาณ 4 ปีก่อน ส่งผลให้ผลผลิตที่เคยได้เฉลี่ย 3–4 ตันต่อไร่ ลดลงเหลือบางแปลงไม่ถึง 1 ตันต่อไร่ เกษตรกรจำนวนมากประสบภาวะขาดทุนต่อเนื่องและเริ่มสูญเสียความเชื่อมั่นในการประกอบอาชีพ

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในปี 2567 เมื่อสถาบันวิจัยพืชไร่และพืชทดแทนพลังงานได้ดำเนินโครงการชุมชนเกษตรกรต้นแบบการบริหารจัดการท่อนพันธุ์มันสำปะหลังอย่างมีประสิทธิภาพ ซึ่งได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากสำนักงานพัฒนาการวิจัยการเกษตร (องค์การมหาชน) ได้ถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านการผลิตตามหลักวิชาการ ตั้งแต่การคัดเลือกพันธุ์ การผลิตท่อนพันธุ์สะอาด การสำรวจแปลง การคัดพันธุ์ปน การกำจัดต้นที่แสดงอาการโรค และการบริหารจัดการแปลงผลิตตามมาตรฐานสินค้าเกษตร

นางสาวกรุณาพร วงษ์ละคร เกษตรกรบ้านท่อนน้อย ตำบลบ้านค้อ อำเภอเมืองขอนแก่น จังหวัดขอนแก่น กล่าวว่า แม้เกษตรกรจะมีประสบการณ์ปลูกมันสำปะหลังมาอย่างยาวนาน แต่โครงการได้เข้ามาเติมเต็มองค์ความรู้และเทคโนโลยีที่ถูกต้องและเหมาะสม ทำให้สามารถเปลี่ยนบทบาทจากผู้ปลูกมันสำปะหลังทั่วไปสู่การเป็นผู้ผลิตท่อนพันธุ์คุณภาพ โดยเริ่มต้นจากเกษตรกรต้นแบบเพียง 5 ราย ก่อนขยายผลสู่สมาชิกในชุมชนอย่างต่อเนื่อง

ปัจจุบันชุมชนสามารถพัฒนาแปลงผลิตท่อนพันธุ์สะอาดได้มากกว่า 200 ไร่ ผลิตพันธุ์สำคัญ ได้แก่ เกษตรศาสตร์ 50 กวก. ระยอง 72 และ กวก. ระยอง 9 ความสำเร็จดังกล่าวเกิดจากการนำหลักวิชาการมาประยุกต์ใช้ในทุกขั้นตอน โดยเฉพาะการเดินสำรวจแปลงอย่างสม่ำเสมอ เพื่อคัดแยกต้นที่ไม่ตรงพันธุ์และกำจัดต้นที่แสดงอาการโรคใบด่างออกทันที ช่วยลดความเสี่ยงของการแพร่ระบาด เนื่องจากโรคดังกล่าวสามารถทำให้ผลผลิตเสียหายได้ถึงร้อยละ 80–100 หากปล่อยให้ระบาดทั้งแปลง

นอกจากนี้ กรมวิชาการเกษตรยังส่งเสริมให้เกษตรกรยกระดับการผลิตตามมาตรฐาน GAP มันสำปะหลัง ควบคู่กับการพัฒนาการผลิตท่อนพันธุ์ให้เป็นไปตามมาตรฐานสินค้าเกษตร เรื่อง ต้นพันธุ์มันสำปะหลัง (มกษ.5704-2561) ของสำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) โดยกำหนดให้ท่อนพันธุ์ต้องตรงตามสายพันธุ์ มีเส้นผ่านศูนย์กลางไม่น้อยกว่า 2 เซนติเมตร และมีความยาวไม่น้อยกว่า 80 เซนติเมตร เพื่อสร้างความเชื่อมั่นให้แก่ผู้ซื้อและรักษาคุณภาพของท่อนพันธุ์ให้เป็นมาตรฐานเดียวกันทั้งกลุ่ม

ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นไม่ได้สะท้อนเพียงความสำเร็จในการควบคุมโรคหรือการเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตเท่านั้น แต่ยังสร้างโอกาสทางเศรษฐกิจใหม่ให้กับชุมชน เกษตรกรสามารถสร้างรายได้เพิ่มจากการจำหน่ายท่อนพันธุ์มันสำปะหลังสะอาดในราคาท่อนละ 2 บาท ควบคู่กับรายได้จากการจำหน่ายผลผลิตมันสำปะหลัง นับเป็นครั้งแรกที่ชุมชนสามารถสร้างมูลค่าเพิ่มจากการผลิตท่อนพันธุ์คุณภาพ จนกลายเป็นอาชีพเสริมที่สร้างรายได้อย่างเป็นรูปธรรม

ปัจจุบัน บ้านท่อนน้อยได้ก้าวสู่การเป็นชุมชนต้นแบบด้านการผลิตท่อนพันธุ์มันสำปะหลังสะอาดและมีคุณภาพ ที่สามารถบริหารจัดการแปลงผลิตด้วยองค์ความรู้ของตนเอง พร้อมเป็นแหล่งเรียนรู้ให้แก่เกษตรกรในพื้นที่ต่าง ๆ ที่สนใจพัฒนาการผลิตมันสำปะหลังคุณภาพ

ความสำเร็จครั้งนี้สะท้อนให้เห็นถึงการขับเคลื่อนนโยบายของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ผ่านการดำเนินงานของกรมวิชาการเกษตร ที่นำงานวิจัย เทคโนโลยี และนวัตกรรมไปประยุกต์ใช้ในพื้นที่จริง เพื่อแก้ไขปัญหาให้เกษตรกรได้อย่างตรงจุด พร้อมยกระดับการผลิตมันสำปะหลังของไทยให้มีคุณภาพ ลดการระบาดของโรค ได้มาตรฐาน และสร้างมูลค่าเพิ่มตลอดห่วงโซ่การผลิต อันเป็นรากฐานสำคัญของการพัฒนาภาคการเกษตรไทยให้เติบโตอย่างมั่นคงและยั่งยืนในอนาคต